Τα τοπικά δημοψηφίσματα, δηλαδή τα δημοψηφίσματα σε επίπεδο δήμου ή περιφέρειας, είναι σπουδαίος δημοκρατικός θεσμός δια του οποίου οι πολίτες εμπλέκονται και συμμετέχουν ενεργά στον σχεδιασμό και στην λήψη των τοπικών αποφάσεων και, για το λόγο αυτόν, τυγχάνουν ευρύτατης καθιέρωσης στις ΗΠΑ ,στην Ευρώπη αλλά και σε κράτη της Ασίας και της Λατινικής Αμερικής. Απεναντίας, στην Ελλάδα ουδέποτε έχουν εφαρμοστεί μέχρι σήμερα, αφενός διότι μέχρι πρόσφατα απουσίαζε το θεσμικό πλαίσιο και, αφετέρου, διότι οι τοπικές αρχές και η κοινωνία των πολιτών εμφανίζονται διστακτικές, καθώς δεν έχουν καμία σχετική εμπειρία.
Στην Ελλάδα, η δυνατότητα διενέργειας τοπικών δημοψηφισμάτων καθιερώθηκε μόλις προ ολίγων ετών , με τον νόμο 4555/2018 (άρθρα 133-151). 4555/2018 (άρ. 133-151). Και πάλι όμως, δύο έτη αργότερα ανεστάλη η εφαρμογή του για ολόκληρη την προηγούμενη δημοτική και περιφερειακή περίοδο με το άρ. 11 παρ. 1 του νόμου 4674/2020. Ακολούθως, η εφαρμογή του θεσμού κατέστη και πάλι εφικτή από την τρέχουσα δημοτική και περιφερειακή περίοδο που ξεκίνησε τον Ιανουάριο του 2024.
Όλο αυτό το διάστημα, από τον Ιανουάριο 2024, ανέκυψαν σημαντικά τοπικά ζητήματα, όπως το ύψος των κτιρίων, οι ελεύθερες παραλίες, η εγκατάσταση αιολικών πάρκων, η διαχείριση των απορριμμάτων, η εγκατάσταση καζίνο στα σύνορα Αμαρουσίου- Χαλανδρίου, ή ο flyover στην Θεσσαλονίκη, για τα οποία ακούστηκαν φωνές ότι πρέπει να τεθούν σε τοπικό δημοψήφισμα. Ωστόσο, η έλλειψη σχετικής εμπειρίας και, ίσως, ο φόβος μη επαρκούς γνώσης των διατάξεων των άρθρων 133-151 του νόμου 4555/2018, φαίνεται ότι υπήρξαν ανασταλτικοί παράγοντες που εμπόδισαν μέχρι στιγμής την υλοποίηση κάθε τέτοιας ιδέας και σκέψης.
Η διεθνής εμπειρία από την εφαρμογή του θεσμού έχει αποδείξει ότι η ενεργής συμμετοχή των πολιτών στην λήψη των τοπικών αποφάσεων συμβάλλει αποφασιστικά στην βελτίωση των συνθηκών διαβίωσης και στην ευημερία των τοπικών κοινωνιών. Παρέχεται λοιπόν μία σημαντική ευκαιρία τόσο για τις τοπικές αρχές να αναβαθμιστούν καθιστώντας τους πολίτες τους συμμέτοχους και συνδιαμορφωτές, όσο και στην κοινωνία των πολιτών να διαδραματίσει κεντρικό ρόλο.
Οι ΦΙΛΟΙ ΤΗΣ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑΣ, προκειμένου να συμβάλλουν στην εφαρμογή του θεσμού καθιστώντας στις τοπικές αρχές και στους πολίτες πιο προσιτή τη διαδικασία των τοπικών δημοψηφισμάτων, αποφάσισαν να εκδώσουν τον παρόντα ΠΡΑΚΤΙΚΟ ΟΔΗΓΟ με τα εξής περιεχόμενα:
1.Νομικό πλαίσιο, όπου επιχειρείται η περιγραφή της διαδικασίας και των σταδίων ενός τοπικού δημοψηφίσματος με απευθείας παραπομπή στις εφαρμοστέες διατάξεις.
2.Παράρτημα, όπου περιλαμβάνονται τόσο υποδείγματα εντύπων – εγγράφων που συντάσσονται κατά τα στάδια ενός τοπικού δημοψηφίσματος όσο και οδηγίες για την συλλογή υπογραφών και τις ενέργειες των επιτροπών πρωτοβουλίας.
3. Συχνές ερωτήσεις – απαντήσεις για ζητήματα που μπορεί να απασχολήσουν πολίτες και αρχές κατά την διάρκεια της διαδικασίας.
Πρόσφατα η κυβέρνηση ανακοίνωσε ότι σκοπεύει να εισάγει αλλαγές στο νομικό πλαίσιο των τοπικών δημοψηφισμάτων. Οι ΦΙΛΟΙ ΤΗΣ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑΣ θα παρακολουθούν το ζήτημα και, εάν υπάρξουν αλλαγές, θα ενημερώσουν τον παρόντα οδηγό.
Χρήστος Λυντέρης
